De Vlaamse regering wil een sobere maar performante overheid, en denkt die te bewerkstelligen door in te zetten op AI. De beoogde besparingen zijn niet onmogelijk, maar evenmin vanzelfsprekend.
De Vlaamse overheid bespaart op tal van domeinen, inclusief het overheidsapparaat zelf. Door naar een “sobere overheid” te gaan, wil de Vlaamse regering 155 miljoen euro bezuinigen. Dat zal gebeuren door het personeelsbestand kleiner te maken. Slechts één op de drie vertrekkende ambtenaren krijgt een vervanger.
Meer (of evenveel) met minder
Het is echter ook de ambitie van de regering-Diependaele om een performante Vlaamse overheid te behouden. Meer doen met minder, dat wordt volgens de minister-president en zijn ministers mogelijk door meer in te zetten op AI.
Dat is een ambitie die ook in dit vroege en weinig concrete stadium toch enige analyse verdient. De letters A en I lijken vandaag een haast magische kracht te bezitten. Wie iets met AI wil verwezenlijken, kan zich rijk rekenen gewoonweg door die plannen luidop uit te spreken.
De realiteit is toch anders. AI is een brede koepelterm voor een veelvoud aan technologieën. We gaan ervan uit dat de Vlaamse regering het over generatieve AI en haar toepassingen heeft. Ook dan zijn er verschillende manieren om AI in te zetten.
De beperkingen van een copiloot
De eerste is de eenvoudigste: iedere ambtenaar een AI-assistent geven. Dat is een strategie die zeker meerwaarde kan opleveren, al heerst er in de technologiesector vandaag wel een consensus dat de meerwaarde van een AI-copiloot verre van onbeperkt is. De efficiëntie van individuele medewerkers kan er ietwat omhoog. Mailtjes worden vlotter uitgetypt en documenten sneller geïnterpreteerd.
Dat is handig, maar loopt al snel tegen zijn grenzen aan. Denk aan tien minuutjes tijdswinst hier, en nog een kwartiertje daar: onvoldoende om het werk van een gepensioneerde collega er plots bij te nemen.
Diepe implementatie in overheidssystemen
Echte meerwaarde van AI komt van een diepgaande implementatie. AI-systemen moeten dan gekoppeld zijn aan een sterke datafundering, met geïntegreerde IT-systemen. AI is dan het glazuur op de data-taart. Als er geen geünificeerd dataplatform bestaat met compatibele databases en duidelijke semantiek, kan AI geen wonderen verrichten.
Anders gezegd: wanneer data deels in een SaaS-oplossing staan, deels op een lokale legacy-database en deels in een Excel die Bart van het Departement Onderwijs en Vorming al vijf jaar netjes invult, dan is het nog niet echt aan de orde om over AI te spreken.
Het goede nieuws daar is dat Vlaanderen zeker niet de slechtste leerling uit de Europese klas is. Jaren aan digitalisering hebben al zichtbaar hun vruchten afgeworpen. Denk maar aan het Vlaamse Burgerprofiel, waar burgers toch al heel wat zaken vanuit een centraal platform kunnen bekijken en beheren. Er is wel degelijk sprake van digitale samenwerking van Vlaamse overheidsdiensten.
Geen AI-knop
Dat wil niet zeggen dat er nu een grote knop ‘AI’ is die Diependaele kan indrukken om zo plots besparingen te verwezenlijken. De uitrol van AI-capaciteiten is een complex IT-project, waarbij naast datakwaliteit en een goede back-end ook een duidelijke projectvisie, gekoppeld aan meetbare parameters essentieel is.
En dan spreken we nog niet over mensen: met AI-tools moet je leren werken. Ze kunnen de capaciteiten van een werknemer verhogen, indien die werknemer goed weet wat de sterktes van AI zijn, en wat de inherente zwaktes. Zonder de nodige opleidingen is ieder digitaal project gedoemd om te falen, AI incluis.
Concrete cijfers tonen hordes
Dat is geen doemdenkerij. Capgemini publiceerde deze week nog een rapport over data en AI bij de overheid. Dat onderzoek, gebaseerd op een bevraging bij 600 leidinggevenden in zestien Europese landen (maar niet België), suggereert dat AI implementeren toch niet zo eenvoudig is. Amper 28 procent van de overheidsorganisaties geeft immers aan er effectief in te slagen AI-initiatieven op te schalen.
Daar staat tegenover dat het budget dat naar AI gaat, wel toeneemt. Capgemini spreekt van zeven procent van het jaarlijkse IT-budget tegen 2027.
Illusie van snelle opbrengst
Dat AI niet (onmiddellijk) opbrengt, ligt bovendien niet aan de overheidscontext. Dat wordt duidelijk dankzij onderzoek van PwC bij 4.000 CEO’s in 95 landen begin dit jaar. Uit die cijfers blijkt dat AI bij amper twaalf procent van de bevraagde bedrijfsleiders effectief besparingen en omzetverbeteringen heeft opgeleverd.
Let wel: het geloof in de rol van AI blijft, maar het besef groeit dat AI net als alle andere nieuwe technologie tijd nodig heeft om wortel te schieten binnen een organisatie. Investeringen en geduld gaan dus besparingen en resultaat vooraf.
Nuance van experts
De drang om ‘iets met AI’ te doen is groot, niet alleen bij de overheid maar bij ondernemingen wereldwijd. Strategisch inzicht en meetbare KPI’s horen daar niet altijd bij. “Wij moeten klanten vaak net even op de rem laten staan”, zei Steven Nuyts, Head of BTP Solution Advisory BeNeLux bij SAP, in december nog over die situatie in een rondetafelgesprek, georganiseerd door ITdaily. “Kijk eerst naar welke niveaus van automatisering je al hebt. GenAI biedt niet voor alles de oplossing. We praten veel over productiviteit, maar er is nog te weinig focus op omzetgroei en echt tastbare resultaten.”
Het aantal tokens dat je nodig hebt om een mens te evenaren, zal ervoor zorgen dat je niet noodzakelijk goedkoper uitkomt door AI te omarmen.
Joris Dresselaers, Business Area DirectorVisma
“Ik merk dat we het niveau van maturiteit en geletterdheid op vlak van data bij businessgebruikers vaak zelfs nog overschatten”, merkte Fen Lasseel, Managing Director van Datashift, in datzelfde gesprek op. “We moeten nog meer de brug slaan naar businessgebruikers en ze helpen duurzame meerwaarde uit data te halen.”
Magische besparing blijft uit
Die inzichten zijn niet baanbrekend, maar staan wel haaks op communicatie waarbij ‘meer AI’ plots op korte termijn een gat in de begroting mee moet dichtrijden. Geen enkele expert waarmee wij het afgelopen jaar over AI hebben gepraat, betwist de capaciteiten van de technologie om efficiëntiewinsten mogelijk te maken. Allemaal merken ze wel op dat AI geen magische besparingstechnologie is.
Recenter merkte Gianni Cooreman, Senior Director Agentic Transformation bij Salesforce, nog op dat bedrijven in de context van AI “een overdreven focus hebben op pure efficiëntie en individuele productiviteit.” Ook die uitspraak krijgt bijkomend gewicht in de context van de septemberverklaring van de Vlaamse regering.
AI kost ook geld
Tot slot merken we op dat AI ook geld kost, en zelfs best veel. Wie AI consumeert via de cloud, wordt geconfronteerd met een combinatie van abonnementskosten per gebruiker voor bepaalde toepassingen (zoals een copiloot), of kosten per token voor andere (zoals geautomatiseerde slimme workflows). Die kunnen hoog oplopen. Zonder duidelijke strategie, meetbare doelen en duidelijk kostenbeheer bestaat zelfs het risico dat de AI-rekening hoger uitvalt dan de bespaarde personeelskost.
“Het aantal tokens dat je nodig hebt om een mens te evenaren, zal ervoor zorgen dat je niet noodzakelijk goedkoper uitkomt door AI te omarmen”, zei Joris Dresselaers, Business Area Director bij Visma, in het eerder aangehaalde expertenpanel.
“De vraag is of Large Language Models (LLM’s) wel altijd de juiste oplossing zijn. Het gebruik van die modellen is heel kostelijk”, merkte ook Véronique Van Vlasselaer, Head of AI & Data Science bij SAS EMEA, toen op. Zou Diependaele zich die vraag ook gesteld hebben?
Grote uitdaging
De Vlaamse overheid staat dus voor een grote uitdaging: ze moet op korte termijn met de hulp van AI efficiëntiewinsten boeken, en meer doen met minder. Rapporten, cijfers en experten suggereren allemaal dat zoiets kan, maar niet zo eenvoudig is als het op het eerste gezicht voor veel organisaties lijkt.
Samengevat is ‘AI’ niet iets dat er nu plots ligt en maar opgepikt dient te worden om efficiëntie en besparingen te verwezenlijken. AI is een nieuwe en krachtige digitale technologie met veel potentieel, indien ze wordt uitgerold in het kader van doordachte projecten, binnen een organisatie met een sterke digitale fundering en een hoge datakwaliteit.
Wil Vlaanderen een AI-gedreven overheid die echt meer biedt dan vandaag, maar met minder, dan zullen besparingen pas volgen wanneer er eerst geïnvesteerd wordt. Bovendien zal Vlaanderen zijn AI-projecten beter moeten plannen en sturen dan andere Europese overheden en grote organisaties vandaag, wil het dat ze snel succesvol zijn.