Veel organisaties steunen vandaag op Microsoft 365 of Google Workspace als vaste kantoorsoftware. Zijn er dan geen Europese alternatieven? Jawel, voor wie zoekt én durft.
Microsoft Office, of Microsoft 365 Copilot zoals het vandaag door het leven gaat, is al dertig jaar lang de standaard voor kantoorsoftware. Wereldwijd telt de applicatiebundel meer dan 400 miljoen betalende gebruikers. Ook in de Europese zakelijke markt heeft Microsoft een sterke voetafdruk.
Vandaag leven we in geopolitiek woelige tijden, wat Europese IT-professionals doet nadenken over hun gebruik van Amerikaanse technologie. Microsoft 365 of het bekendste alternatief Google Workspace lijken plots niet meer de beste keuze. De Amerikaanse cloudproviders bieden soevereine clouddiensten aan, maar geven zelf toe dat ze wanneer puntje bij paaltje komt, soevereiniteit niet kunnen beloven.
Een Europese Microsoft of Google is nog niet opgestaan, maar dat betekent niet dat er geen alternatieven zijn. De drang naar soevereiniteit biedt Europese softwarebedrijven de kans om op het voorplan te treden. Wie bereid is om de minder eenvoudige weg te kiezen, kan Microsoft en Google aan de deur zetten zonder op productiviteit in te boeten.
Conflicterende wetgevingen
Wat is nu precies het probleem met de cloudoplossingen van Microsoft, Google en andere Amerikaanse leveranciers? Europese bedrijven hebben ze jaren zonder kopzorgen gebruikt. Amerikaanse bedrijven die hun diensten in Europa willen aanbieden zijn evengoed gebonden aan de GDPR-wetgeving. Die bepaalt dat data van Europese klanten in Europese datacenters moet blijven, en niet worden overgeheveld naar de Verenigde Staten voor commerciële doeleinden.
Washington houdt er echter zijn eigen wettelijke agenda op na. In discussies rond soevereiniteit wordt vandaag vaak verwezen naar de Cloud Act, een Amerikaanse wet die sinds 2018 bestaat. De wetgeving bepaalt dat in het kader van een strafrechtelijk onderzoek Amerikaanse politiediensten unilaterale toegang kunnen eisen tot gegevens in datacenters, ongeacht waar die staan en welke lokale wetgeving van kracht is.
Volgens de letter van de wet staan de GDPR en de Cloud Act haaks op elkaar. Hoewel Amerikaanse bedrijven zeggen over de nodige middelen te beschikken om hun klanten te verdedigen, kunnen ze geen soevereiniteit in de meeste strikte zin van het woord bieden. Dit zorgt in de huidige geopolitieke context voor onzekerheid bij Europese bedrijven. Het Europese Parlement stipte in een studie eind 2025 de (te) grote voetafdruk van buitenlandse spelers in het Europese digitale landschap nog als politiek en economisch risico aan.
Bovendien tonen de VS zich een grillige partner. Het is duidelijk welke wetgeving er vandaag van kracht is, maar niet welke regels er morgen zullen gelden. Onverwachtse handelsbeperkingen of belastingen op de export van diensten, zijn niet helemaal ondenkbaar meer.
Europese Office-alternatieven: een complex opensourcekluwen
Er bestaat keuze voor wie een niet-Amerikaans alternatief wil. Die alternatieven zijn minder bekend, maar niet onbemind onder IT-professionals. De Europese uitdagers van Microsoft komen voornamelijk uit de opensourcewereld en hangen nauw aan elkaar samen, wat het niet eenvoudig maakt ze van elkaar te onderscheiden.
LibreOffice en Collabora: ruziënde pioniers
Twee opensource softwarepakketten vormen vandaag de hoeksteen van het Europese kantoorsoftwarelandschap. LibreOffice zag in 2011 het levenslicht als gratis, opensource alternatief voor Microsoft Office en wordt ontwikkeld door The Document Foundation, gevestigd in Berlijn. LibreOffice is voorlopig exclusief als desktopapp te gebruiken op Windows, Mac en Linux, al zou er eindelijk een webversie in de maak zijn.
Met Writer, Calc en Impress beschikt het over eigen versies van Word, Excel en PowerPoint en ondersteunt ook dezelfde documentformaten, zij het met iets beperkte functionaliteit en een soberdere interface. De bundel bevat daarnaast ook een 3D-illustrator Draw, een database-app Base en een app om wiskundige vergelijkingen mee op te lossen (Math). LibreOffice mikt op een tweejaarlijkse releasecyclus.
De code van LibreOffice is opensource, wat betekent dat externe ontwikkelaars mee aan de software bouwen. Eén van de belangrijkste bijdragers aan LibreOffice is het Britse Collabora, dat zijn eigen op LibreOffice-gebaseerde bundel Collabora Office aanbiedt. In tegenstelling tot LibreOffice is de suite van Collabora wel als webapplicatie beschikbaar.
Ondanks de nauwe banden, is de relatie tussen LibreOffice en Collabora volledig verzuurd geraakt. The Document Foundation heeft het lidmaatschap van Collabora om bij te dragen aan LibreOffice zelfs ingetrokken. Beide platformen zullen daardoor mogelijk meer op eigen houtje verder ontwikkelen.
Nextcloud: kantoorsoftware voor doe-het-zelvers
Met Collabora komt een derde partij mee in de opensourcedriehoek: Nextcloud. Dit van oorsprong Duits platform biedt een zelfgehoste versie van Collabora. Dat kan op een eigen server, of op een server die je door een provider laat beheren.
Nextcloud biedt een totaalpakket dat naast kantoorapplicaties ook communicatie- en samenwerkingstools en lokale opslag bevat. Met Nextcloud bouw je je eigen, lokaal draaiende Office-omgeving. De software zelf is gratis, maar hosting vraagt wel investering in servers en onderhoud als je ervoor kiest om het volledig zelf te doen.
Het zelfgehoste aspect klinkt in de context van soevereiniteit interessant. Je hebt je gegevens immers volledig onder eigen beheer, zonder op een externe provider te moeten vertrouwen. De Duitse overheid koos daarom voor de tandem Nextcloud-Collabora als basis voor een eigen softwarebundel OpenDesk. Deze software bundelt opensource componenten van onder andere Nextcloud in een modulair pakket dat gebruikers zelf kunnen samenstellen en zelf hosten.
OpenDesk is specifiek ontwikkeld met de publieke sector in gedachten. Onder het meer het Internationaal Hooggerechtshof van Den Haag mag zich gebruiker noemen. De rechtbank heeft zijn eigen redenen om voor een Europese oplossing te kiezen. Vorig jaar werd het Microsoft-account van een aanklager tijdelijk geschorst na kritische uitspraken over Israël. Dit werd later ontkend door Microsoft, maar het voorval deed het soevereiniteitsdebat in Europa aanwakkeren.
Nieuwe spelers
Dat soevereiniteit hip is in Europa, blijkt uit het feit dat recent niet één, maar twee nieuwe Europese Office-bundels het levenslicht zagen. Gevestigde waarden LibreOffice, Collabora en Nextcloud zijn daar zelden veraf. Office EU is van Nederlandse makelij en wil een volledig webgebaseerd softwarepakket bieden, gebouwd op Nextcloud en gehost vanaf datacenters van Hetzner in Helsinki.
Het Europese aspect wordt graag in de verf gezet: iedere applicatie heeft de EU-afkorting in de naam. De interface is bijna identiek aan hun tegenhangers van Microsoft. Office EU werkt voorlopig met een wachtlijst. De bundel bestaat uit de volgende applicaties:
- EU Drive
- EU Docs
- EU Spreadsheet
- EU Presentation
- EU Talk
- EU Calendar
- EU Email
Office EU valt niet te verwarren met Euro-Office, een ander opensource initiatief dat op 27 maart als officiële geboortedatum heeft. Euro-Office is het product van een samenwerking tussen Ionos, OpenProject, XWiki SAS, Abilian, Btactic, Soverin, Proton en – je raadt het nooit – Nextcloud. Toch zijn Office EU en Euro-Office ondanks hun verwarrende namen en Nextcloud als gemene deler totaal verschillend.
Euro-Office is bedoeld als een zelfgehoste software en gebruikt als basis OnlyOffice, een opensource software die voor de verandering eens niet gelinkt is aan LibreOffice of Collabora. OnlyOffice is er echter niet blij mee dat Euro-Office een fork van zijn softwarecode gebouwd heeft, en een juridisch geschil dreigt de lancering van Euro-Office om zeep te helpen.
OnlyOffice: opensource met controversieel kantje
Nu we het over OnlyOffice hebben: dat is een verhaal apart. De software lanceerde in 2009 en kan je de voornaamste concurrent van LibreOffice in de opensource kantoorwereld noemen. OnlyOffice biedt betere browserondersteuning dan LibreOffice en zijn afstammelingen. Het platform werd lange tijd ondersteund door Europese partijen zoals Nextcloud. Die samenwerking kwam recent tot een einde, wat wel eens mee de ontwikkeling van Euro-Office gestuurd kan hebben.
Aan OnlyOffice hangt een vleugje controverse. Het bedrijf dat de ontwikkeling overziet, Ascensio Systems SIA, staat officieel geregistreerd in Letland, maar de ontwikkeling zou grotendeels vanuit Rusland gebeuren. Dat is althans wat Euro-Office in zijn aankondiging beweert. Euro-Office beschuldigt OnlyOffice er ook van bijdragen aan de code te beperkten. Het laatste woord in het geschil is nog niet gevallen.
Proton: Zwitsers bankgeheim
Een laatste partij die zich steeds meer tot een alternatief voor Microsoft en Google opwerkt, is het Zwitsere Proton. Proton wil Zwitserse neutraliteit en bankgeheim naar software vertalen. De bundel Proton Workspace is als desktop en webapp te gebruiken en veel functies integreren vlot met de software van Microsoft en Google.
Proton startte in 2014 als een versleutelde en geanonimiseerde maildienst. Sindsdien is de applicatie uitgebreid tot een volledige kantoorsuite, met de lancering van Proton Workspace dit jaar als orgelpunt. De bundel bevat onder ander opslag, Proton Sheets en Docs, een kalenderapp en sinds kort Proton Meet (ook zonder account te gebruiken). Proton heeft zelfs zijn eigen Copilot met Lumo AI.
De originele focus op beveiliging zit ingebakken doorheen het Proton-aanbod. Meet-gesprekken en -chats zijn standaard geëncrypteerd, net als conversaties met Lumo. De Proton-bundel bevat ook een VPN-dienst, wachtwoordmanager en zelfs cryptowallet. De combinatie van een volledige kantoorsuite, het enige wat ontbreekt is een app om presentaties te maken, met hoge graad van beveiliging, maakt van Proton misschien wel de meest complete Europese bundel voor zakelijke gebruikers.
Wie zoekt, die vindt
Het bovenstaande overzicht toont je dat kantoorsoftware niet synoniem hoeft te staan met Microsoft 365 of Google Workspace. In de schaduw van de Amerikaanse techreuzen is er een ruim aanbod aan opensource alternatieven van Europese makelij. Die oplossingen vereisen wat meer denk- en puzzelwerk om hetzelfde gebruiksgemak en schaal te bereiken, maar je krijgt er controle over je gegevens voor in de plaats. Wie zoekt en bereid is de minder eenvoudige weg te nemen, zal soevereiniteit vinden.
De weg naar soevereiniteit is zelden de meest eenvoudige.